تجربه لیبی پس از ۲۰۱۱ نشان داد که سقوط یا تضعیف شدید قدرت مرکزی، اگر با یک روند سیاسی فراگیر و بازسازی نهادی همراه نباشد، میتواند کشور را به میدان رقابت شبهنظامیان، مداخلات خارجی و اقتصاد جنگ تبدیل کند. در چنین شرایطی، تجزیه عملی اگر رسمی اعلام نشود به واقعیتی میدانی بدل میشود: مناطق نفوذ، دولتهای موازی و مرزهای غیررسمی شکل میگیرند.
هشدار درباره سوریه دقیقاً از همین نقطه ناشی میشود. نشانههای هشداردهنده شامل:
چندپارگی بازیگران مسلح
شکنندگی نهادهای دولتی
رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای
و نبود یک چارچوب سیاسی مورد اجماع ملی
همگی مؤلفههایی هستند که پیشتر در لیبی مشاهده شدهاند.
یکی از نگرانیهای جدی، احتمال ایجاد خلأ امنیتی در برخی مناطق سوریه است. تجربه عراق پس از ۲۰۱۱ و همچنین لیبی نشان میدهد که چنین خلأیی بهسرعت توسط بازیگران غیردولتی، شبکههای افراطی و اقتصادهای زیرزمینی پر میشود.
در شرایطی که هنوز ساختار حکمرانی ملی در سراسر سوریه تثبیت نشده، هرگونه عقبنشینی شتابزده نیروهای خارجی بدون توافق سیاسی فراگیر میتواند:
بازتولید هستههای افراطی
تشدید رقابت گروههای مسلح
و تعمیق شکافهای قومی و منطقهای را در پی داشته باشد.
تجزیهطلبی؛ مسیری به سوی بیثباتی پایدار
یکی از خطرناکترین پیامدهای سناریوی لیبیاییشدن، عادیسازی منطق تجزیه و مناطق نفوذ است. تجربه دو دهه اخیر در منطقه نشان داده است که پروژههای مبتنی بر تجزیه سرزمینی، بهندرت به دولتهای باثبات منجر شدهاند؛ بلکه اغلب:
اقتصادهای محاصرهشده و شکننده ایجاد کردهاند
رقابتهای مرزی را تشدید کردهاند
و زمینه مداخلات خارجی را دائمی ساختهاند
در سوریه نیز هرگونه حرکت به سمت ساختارهای گریز از مرکزِ غیرتوافقی، میتواند چرخهای از ناامنی مزمن ایجاد کند که نهتنها دمشق، بلکه کل منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
مولفههای کلیدی جلوگیری از سناریوی لیبی عبارتاند از:
1. **تقویت نهادهای ملی و یکپارچگی سرزمینی**
2. **ادغام تدریجی بازیگران محلی در چارچوب سیاسی رسمی**
3. **جلوگیری از اقتصادهای موازی جنگی**
4. **توافق منطقهای برای کاهش جنگهای نیابتی**
5. **فرآیند سیاسی واقعی با مشارکت همه مؤلفههای اجتماعی سوریه**
بدون این عناصر، حتی کاهش مقطعی خشونت نیز نمیتواند تضمینکننده ثبات بلندمدت باشد.
سوریه امروز در یک نقطه حساس تاریخی قرار دارد. تجربه لیبی نشان داده است که فروپاشی خزنده دولتها، اغلب بیصدا آغاز میشود اما پیامدهای آن دههها ادامه مییابد. جلوگیری از «لیبیاییشدن» سوریه، مستلزم پرهیز از راهحلهای شتابزده، رد منطق تجزیهطلبی و حرکت به سوی بازسازی یک دولت ملی فراگیر است.
